KONCEPCJA IDEI
Założeniem filozofii Platona był Sokratejski pogląd, że wiedza pewna zawarta jest w pojęciach. To jednak co u Sokratesa dotyczyło jedynie pojęć etycznych Platon rozszerzył na pojęcia wszelkiego rodzaju. Co za tym idzie musiał postawić pytanie: Co jest właściwie ową prawdziwą i bezwzględną rzeczywistością, którą poznajemy przez pojęcia ? Doszedł do wniosku, że przedmiotami pojęć nie mogą być rzeczy bowiem te są złożone i zmienne, a same pojęcia charakteryzuje przecież jedność i stałość. Gdyby zastanowić się co na przykład jest przedmiotem pojęcia piękna to dochodzimy do wniosku, że nie są nim przedmioty piękne. Przedmiotem pojęcia piękna może być jedynie samo piękno (piękno samo w sobie). Platon używał tutaj innego określenia, które jest dla niego wyjątkowo charakterystyczne. W jego mniemaniu przedmiotem pojęcia piękna jest nic innego jak “IDEA PIĘKNA”. Istnieje więc niezmienny byt zwany ideą, który nie jest nam bezpośrednio dany, a poznajemy go jedynie poprzez pojęcia. Jest wiele “Idej”. Tyle ile odrębnych pojęć, tyle odrębnych Idej. Świat Idej jest hierarchiczny. Ułożony kolejno od tych najniższych do coraz bardziej ogólnych, aż do idei najwyższej, za którą Platon uważał “ideę dobra”. W przeciwieństwie do przedsokratyków (np. Empedokles, Demokryt) pojmujących swój byt prawdziwy całkiem materialnie, Platońska idea znajdowała się poza materialnym światem. Próbując odpowiedzieć na pytania zadawane już przez wcześniejszych filozofów, mianowicie: Czy byt jest zmienny czy nie zmienny ? Platon rozwiązał to dualistycznie. Stwierdził, że istnieją można powiedzieć dwa rodzaje bytów. Zniszczalny, zmienny byt – poznawany przez zmysły oraz niezniszczalny, stały i idealny – poznawany jedynie przez pojęcia. O ile dla Platona prawdziwymi bytami były właśnie idee – jedynie one “istnieją” , o tyle rzeczy tylko “stają się” bowiem są w stosunku do Idej tylko tym czym w stosunku do rzeczy są ich cienie. Rzeczy są więc jedynie odbiciami samych Idej. Ostatecznie jest tylko jeden rodzaj bytu i są nim idee i tylko one. Rzeczy są odbiciami Idej i są od nich zależne. Zależność ta polega na tym, że idee są nie tyle przyczynami co wzorami rzeczy. Bóg stworzył świat rzeczy, mając na wzór idee podobnie jak ludzie tworzą np. sztukę mając za wzór świat rzeczywisty.
Ostatecznie Platon nie posiadał gotowej teorii Idej. Sam uważał, że nie można do końca ogarnąć ich ludzkim umysłem. Można o nich jedynie powiedzieć, że są bądź w sensie logicznym – czysto idealnym, lub w religijnym – pojętymi tylko przez Boga.
KONCEPCJA DUSZY
Platon dał całkiem nową treść pojęciu duszy. O ile wcześniejsi filozofowie mieli ją za bądź to rodzaj materii bądź za demoniczną, nadziemską siłę to Platonowi udało się stworzyć niejako syntezę obu poprzednich ujęć duszy. Dla Platona była ona czynnikiem nadającym ciału życie, dodał jednak, że jest ona przede wszystkim tym co się samo wprowadza w ruch. Jako źródło ruchu jest więc oczywistym przeciwieństwem bezwładnej materii. W opozycji do swych poprzedników Platon twierdził, że dusza sama jest zdolna poznawać, mimo, że nie posiada narządów zmysłów. To nie ciało bowiem poznaje, a właśnie dusza. Chodziło mu jednak o poznawanie nie rzeczy, czyli samych cieni lecz o poznanie Idej. W ten sposób zrobił spory krok w kierunku duszy pojmowanej nowożytnie. Dusza Platońska to ów nieśmiertelny pierwiastek człowieka.
Wyróżniał trzy części duszy – część rozumną, – część impulsywną oraz – zmysłową. O ile dwie ostatnie były bardziej związane z ciałem to tylko część rozumna była z materią nie związana i stanowiła tą najwłaściwszą część duszy.
Platońska dusza w przeciwieństwie do ciała jest: – niematerialna, – niezależna (od ciała), – niezłożona, – doskonalsza bowiem poznaje same idee (człowiek to przecież dusza władająca ciałem), – uwięziona przez ciało i dopiero po śmierci ciała zaczyna się prawdziwe życie duszy, – nieśmiertelna oraz odwieczna – trwa nie tylko po śmierci ciała ale i przed jego powstaniem (dialog pt. “Fedon”).
Dusza jest więc nieśmiertelna i odwieczna, a oto dowody na nieśmiertelności i odwieczność duszy:
1. ponieważ pojęcie duszy związane jest z życiem, a życie wyklucza śmierć więc dusza musi być nieśmiertelna.
2. ponieważ dusza posiada wiedzę wrodzoną więc musiała ją zdobyć jeszcze przed narodzeniem ciała – istnieje więc odwiecznie.
Na pytanie dlaczego coś takiego jak doskonała dusza związane zostało z niedoskonałym ciałem Platon idąc za przykładem przedfilozoficznych orfików odpowiada, że dusza, która istniała bez ciała lecz zaciążył na niej grzech została połączona z ciałem, od którego się uwolni gdy odkupi swoje winy. Sposobem na uwolnienie duszy z ciała jest poznanie prawdy przez filozofię. W dialogach niejednokrotnie opisuje platon wędrówkę dusz po śmierci ciała.
KONCEPCJA PRZYRODY
Mimo, że samą przyrodą Platon zajmował się niewiele jasne jest jego stanowisko w tym temacie i określić je można jednoznacznie jako przeświadczenie o celowości świata. W przeciwieństwie do mechanistycznego pojmowania przyrody (z jakim spotykamy się u Demokryta), Platon uważał świat raczej za organiczny zespół ułożony rozumnie i celowo. Zasadą budowy wszechświata jest harmonia, a ponieważ ciała niebieskie krążą po prawidłowych geometrycznie torach – wszechświatem rządzić musi rozum. Musi więc istnieć też bóstwo, które rozumnie ów świat zbudowało. W swoim dialogu Timaios dokładnie opisuje proces tworzenia świata. Boski budowniczy świata “Demiurg” zbudował go na wzór Idej ponieważ celem jego była doskonałość świata. Stworzył go więc możliwie najlepszym. Demiurg to siła twórcza świata podczas gdy idee to jego wzór. Stworzył więc świat rozumny, żywy i uduchowiony dając mu najdoskonalszy ze wszystkich możliwych kształtów, kształt kulisty i ruch okrężny jako najdoskonalszy z ruchów. Trzecią przyczyną świata obok Demiurga (przyczyny sprawczej) oraz Idej (przyczyny celowej) była materia stanowiąca przyczynę materialną, która jest tak samo wieczna jak dwie pierwsze przyczyny. W związku z czym świat jest nie tyle stworzony co raczej zbudowany z tworzywa istniejącego od zawsze.
Zdaniem Platona świat nie postępuje, ale cofa się w swym rozwoju. Doskonałość świata nie jest bowiem wynikiem rozwoju lecz jego początkiem. Najpierw bowiem powstały dusze jako doskonalsze pierwiastki świata, a potem dopiero mniej doskonałe ciała. Ciało więc to innymi słowy narządy duszy powstałe dla nich i do nich dostosowane. Duszę posiadają również poszczególne ciała niebieskie, ponieważ te są w ruchu, a ruch pochodzi z dusz, które z kolei posiadają ruch w sobie. Cały wszechświat posiada duszę. To owa dusza daje wszechświatu życie, regularny ruch, ład oraz nadaje kształt.
Podsumowując więc: w przyrodzie obok rzeczy ale i w tych rzeczach materialnych znajdują się, mają swój udział idee (idealizm) ale też istnieją pierwiastki niematerialne czyli dusze, które istnieją nie tylko obok materialnego świata ale też stanowią jego nierozłączny składnik (spirytualizm platoński).
TEORIA POZNANIA
Jeden ze swoich dialogów pt. “Teajtet” Platon poświęcił problematyce poznania, próbując odpowiedzieć na pytanie: czym właściwie jest poznanie? Ponieważ sam byt postrzegał dualistycznie więc jego zdaniem istnieją również dwa rodzaje poznania. Poznanie “rozumowe” dotyczące idej oraz poznanie “zmysłowe” dotyczące rzeczy. O ile z postrzeżeniami rzeczy sprawa jest jasna o tyle postrzeganie rozumowe jest bardziej skomplikowane i ma ono związek z Platońskim przeświadczeniem o poznaniu wrodzonym. Rozumowo, dzięki duszy potrafimy bowiem dostrzec własności wspólne. Tak naprawdę nie poznaje się więc zmysłami tylko myślą. Myśl jest od postrzegania zmysłowego całkowicie niezależna. Z postrzegania zmysłowego nie możemy bowiem zaczerpnąć np. pojęcia “równości” dlatego że rzeczy, które postrzegamy nie są nigdy idealnie równe. Nie pojęcie opiera się więc na postrzeżeniach lecz postrzeżenia na pojęciach. Stąd założenie, że pojęcia muszą być nam wrodzone, skąd bowiem znalibyśmy pojęcie równości jeśli za pomocą postrzeżeń nie jesteśmy w stanie go zdobyć. Z drugiej jednak strony, jak możemy znać coś czego wcześniej nie widzieliśmy, znać idee z którymi nigdy nie przyjdzie nam się nigdy spotkać, a których przede wszystkim dotyczą wrodzone pojęcia. Platon tłumaczył to tak, że umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i wciąż o nich pamięta. Stąd zna je od urodzenia i dopiero poznanie zmysłowe przypomina nam owe pojęcia. Wiedza wrodzona jest więc przypominaniem , anamnezą czegoś co już znamy.
W poznaniu Platon wyróżniał dwa rodzaje myśli: myśl dyskursywną – pośrednio poprzez rozumowanie dochodzącej do prawdy oraz myśl intuicyjną, która stanowi poznanie bezpośrednie.
Wiedza zmysłowa jest jedynie “domysłem”, a nie prawdziwym “poznaniem”, które możliwe jest tak naprawdę wyłącznie poprzez racjonalne poznanie idej.
ETYKA i Teoria Czterech Cnót
Etyka Platońska miała ścisły związek z jego rozróżnieniem trzech części duszy. Przyjmując pitagorejską koncepcję cnoty jako harmonii i ładu duszy uznał, że każda z trzech części duszy musi mieć udział w owej harmonii. Każda z trzech części duszy musi mieć swoją własną cnotę. I tak cnotą części rozumnej jest mądrość, impulsywnej męstwo, a pożądliwej panowanie nad sobą. Jest jeszcze czwarta najistotniejsza cnota łącząca wszystkie części duszy, a jest nią sprawiedliwość.
Co się tyczy realnych dóbr, materialnych w etyce Platona to uznał je za niezbędne do osiągnięcia dóbr idealnych. Twierdził więc, że wszystkie dobra stanowią hierarchię na których szczycie stoją dobra idealne, w szczególności “idea dobra”. Dobra materialne są zaś początkiem i koniecznym etapem w drodze do najwyższej idei.
W swoich naukach o miłości, które znajdujemy w dialogu pt. “Uczta”. Właśnie na przykładzie miłości, która zdaniem Platona zbliża nas do najwyższej idei wyraźnie widać na czym cała owa hierarchia dóbr polega. Tak więc najpierw kochamy dobra realne takie jak piękne ciała. Potem rodzi się w nas świadomość, że piękno duszy jest większe od piękna ciała wówczas przedmiotem miłości stają się piękne myśli oraz czyny. Później zaczynamy rozumieć, że skoro przedmioty są piękne to musi tak być dlatego, że mają w sobie piękno, które jest im wszystkim wspólne i w taki sposób zaczynamy kochać nie tyle konkretne przedmioty co piękno samo w sobie, które jest im przecież wspólne. W taki sposób stopniowo zbliżamy się do idei piękna. W taki właśnie sposób poprzez cele realne i doczesne możemy osiągnąć cele idealne i wieczne.
ESTETYKA
Platon, jako że sam był artystą, twórczość cenił ponad wszystko. Widział w poezji “boski szał”, a poetę uważał za “pośrednika między bogami, a ludźmi”. Nie wyzbył się jednak greckiego przekonania, że sztuki są jedynie umiejętnościami zaś artyści jedynie rzemieślnikami. Zgadzał się z sofistami twierdzącymi, że rolą sztuk jest naśladownictwo rzeczywistości. Sztuka więc sama nie podnosi rzeczywistości ale z powodu jej naśladowania, “obniża” ją tylko. Tym bardziej, że naśladując rzeczy realne naśladuje coś co samo jest już odbiciem najwyższych idej. Z jednej więc strony artysta był przez Platon wywyższany, w szczególności poeta , z drugiej zaś ze względu na rolę naśladowczą nie znajdował dla niego miejsca w swoim idealnym państwie.
———————————–
Platon ze swoimi koncepcjami, a w szczególności jego idealizmem miał ogromny wpływ na późniejszą filozofię (głównie na filozofię chrześcijańską). Platon był zdecydowanym pionierem idealizmu, spirytualizmu ale też i logiki.
Podsumowując jego filozofię zaznaczyć się powinno charakterystyczne poglądy dotyczące poszczególnych dziedzin filozofii:
w ontologii – przekonanie o istnieniu bytu idealnego i zależności od niego bytu realnego.
w psychologii – przekonanie, że dusza istnieje niezależnie od ciała a ciało jest od niej zależne i niższe.
w epistemologii – uznanie, że istnieje wiedza rozumowa, wrodzona i niezależna od doświadczenia. wiedza zmysłowa zaś jest niewystarczająca i zależna od wiedzy wrodzonej.
w etyce – przekonanie , że właściwym celem człowieka są dobra idealne a dobra realne powinny być traktowanie jedynie jako środki do osiągnięcia tych pierwszych.