Filozofia

(VI – V w.p.n.e)
Heraklit pochodził z Efezu i żył na przełomie VI i V wieku p.n.e. Zachowało się ponad 130 fragmentów z jego dzieła, na które składały się trzy traktaty: kosmologiczny, polityczny i teologiczny. Potrafił nie tylko snuć własne myśli ale ustosunkowywać się i krytykować inne poglądy. Nie miał bezpośrednich nauczycieli, całą swoją filozofię zbudować więc musiał od podstaw.
Heraklit nie chciał brać udziału w życiu publicznym i prowadził raczej życie samotnika i odludka. Był autorem dzieła ” O Naturze ” napisanego takim trudnym językiem, że jedynie prawdziwie wtajemniczeni mogli by naprawdę pojąć o czym w nim jest mowa. Ponad to jego aforystyczna forma uniemożliwia jednoznaczną interpretację. W przeciwieństwie do pierwszych Jończyków, Heraklit już nie tylko obserwował świat ale także był zdolny do introspekcji.
P O G L Ą D Y H E R A K L I T A
Zgodnie z duchem filozofów przyrody Heraklit również poszukiwał zasady wszechrzeczy. Dla niego był to jednak ogień. Twierdził, iż to właśnie ogień jest podstawowym elementem wszechrzeczy i właśnie z jego przekształceń wszystkie one powstają. Ogień więc został określony mianem owej “pierwsze zasady” właśnie dlatego, że jest cały czas w ruchu i już na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie żywego. Ogień bowiem spalając żyje śmiercią tego co spala. Jest więc nieustanną przemianą. Ognistej natury jest też i ludzka dusza.

Dynamizm Świata :

O ile wcześniejsi filozofowie zauważali już dynamiz w przyrodzie, to iż rzeczy powstają i giną, nikt przed Heraklitem nie zajmował się samym zjawiskiem ruchu, dynamizmu i zmienności. Heraklit natomiast podkreślał ruchliwość i zmienność wszystkiego co istnieje. Tak naprawdę nie istnieje nic co nie było by w ruchu. Wszystko bez wyjątku się zmienia. Twierdził w związku z tym, że “nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki”, ponieważ gdy staramy się wejść do rzeki po raz drugi nie jest to już ta sama rzeka. Nie jest gdyż tworzy ją już zupełnie inna woda, która zdążyła napłynąć. Tak jak rzeka jest w ruchu tak i my sami też się nieustanni zmieniamy. Tales powiedział by więc że tak naprawdę nic nie “jest” tylko wszystko “się staje”. Nie można powiedzieć, że jesteśmy bo tak naprawdę to już nie jesteśmy tymi, którymi byliśmy przed chwilą. Nie ma bytu jest tylko “stawanie się”. Tak więc jedynym co można uznać za tak naprawdę niezmienne jest samo “stawanie się”. Nie tyle jesteśmy co raczej stajemy się. Mamy tu do czynienia z wariablizmem czyli teorią wiecznego stawania się.

Jednym z najsłynniejszych zdań wypowiedzianych przez Heraklita jest “panta rei” czyli “wszystko płynie”. W ten sposób w dwóch słowach zamykające istotę Heraklitejskiego światopoglądu.

Konflikt i Harmonia :

Bezpośrednio ze “stawaniem się” związane jest przechodzenie z jednego stanu rzeczy do drugiego. Tak jak woda przechodzi ze stałego stanu skupienia do lotnego i z powrotem. Rzeczy zimne się ogrzewają, a ciepłe ziębną. Suche mokną, a wilgotne wysychają. Ponad to nie można określić wyraźnej granicy pomiędzy rzeczami, tak jak nie ma wyraźniej granicy między dniem i nocą. Jest tylko “ciągłe przechodzenie”. Podobnie z życiem i śmiercią, dobrem i złem. Stanowi to wieczną walkę przeciwieństw i zarazem harmonię. Wszechświat nie został stworzony lecz zawsze był i będzie, zaś jego zasadą jest żywy ogień. Wszechświatem zaś rządzi rozum (logos) jest on siłą, która kontroluje i nadzoruje funkcjonowanie świata. Ów rozum łączy przeciwieństwa w jedną wielką harmonię. Dzięki niemu konflikt przeciwieństw staje się harmonią.

Etyka :

Heraklit niewątpliwie jako pierwszy również wśród filozofów przyrody zaczął się zajmować zagadnieniami humanistycznymi i etycznymi. Wyróżniał moralność tłumu i moralność mędrca. O ile tłum przedkłada bogactwo nad biedę, radość nad smutek o tyle mędrzec zdaje sobie sprawę z konieczności istnienia przeciwieństw. Tylko wtedy gdy istnieje smutek wiemy kiedy pojawia się radość. Tyko gdy znamy biedę cieszyć się możemy gdy nam się coś powiedzie.