( 460 – 360 r.p.n.e )
Demokryt urodził się w 460 r. p.n.e. w Abderze. Tam też pobierał nauki u atomisty Leucypa. Pomimo wielu podróży większość swego życia spędził w rodzinnym mieści z dala od publicznego życia. Uważany jest za uczonego wybitnego, którego wiedza mimo, że nie znalazł uznania w ówczesnych Atenach była bardzo rozległa. Niestety wszystkie z jego dzieł których podobno było aż sześćdziesiąt zaginęły. Pisał w nich nie tylko o fizyce ale również poruszał między innymi problemy etyczne, estetyczne, o duszy, geograficzne, astronomiczne, gramatyczne co czyni z niego czasem prekursorem rozważań na niektórych z powyższych tematów. Zmarł w Abderze koło 360 r. p.n.e.
P O G L Ą D Y D E M O K R Y T A
ATOMIZM i TEORIA MATERII
Kontynuując Parmenidejską teorię o niezmienności bytów Zarówno Leucyp jak i jego następca Demokryt proponowali całkiem inną koncepcję materii. Odpowiednikiem Empedoklejskich żywiołów i Aneksagorejskich zarodków stały się tutaj atomy. Atomos – w j. greckiem oznacza: “to co nie podzielne”. Atomy są więc niepodzielnymi i niezmiennymi cząstkami, które z kolei dzięki swojemu wiecznemu ruchowi stwarzają wciąż nowy zmienny świat.
CZTERY TEZY ATOMISYCZNE
– Cała przyroda więc i poszczególne ciała składają się z mnogości owych niepodzielnych cząstek czyli atomów.
– Atomy posiadają jedynie ilościowe własności, nie posiadają własności jakościowych.
– Powszechną własnością odwiecznych atomów jest również odwieczny ruch, który polega wyłącznie na zmianie miejsca w przestrzeni.
– Miejscem w którym poruszają się atomu jest nic innego jak próżnia. Jej istnienie jest niezbędne bowiem do zaistnienia ruchu. Istnienie ruchu jest zaś jedynym sposobem wytłumaczenia zmienności w przyrodzie.
Powyższe tezy pokazują jak bardzo teoria atomistyczna różniła się od eleackich teorii ją poprzedzających. Tutaj przyroda nie jest jednorodna, nieruchoma i ciągła tylko przeciwnie : różnorodna, ruchoma i nieciągła. Nieciągłość jej wynikała z włączenia do teorii istnienia próżni. Poza tym o ile dla eleatów składniki przyrody były różne jakościowa zaś dla Demokryta tylko ilościowo.
Istotne jest to, że Demokrytejski atomizm w niewielkim stopniu różni się od nowoczesnej teorii atomistycznej. Różnice między innymi polegają na tym, że współcześnie uznaje się, że istnieje kilkadziesiąt rodzajów atomów podczas gdy Demoryt twierdził, że jest ich nieskończona ilość. We współczesnej teorii atomy trzymają się ze sobą dzięki prawu grawitacji u Demokryta trzymały się przez różne haczyki, odnogi itp.
SUBIEKTYWISTYWIZM POSTRZEŻEŃ
Ponieważ zdaniem Demokryta atomy posiadają jedynie własności matematyczne, a nie posiadają jakości zmysłowych to musiało to bezpośrednio wpłynąć to na jego teorię spostrzeżeń wymuszając ich subiektywność. Ponieważ tak naprawdę istnieją tylko atomy, które nie posiadają jakości zmysłowych to wszelkie odczucia ciepła, zimna, barw, czy też smaku są odczuciami subiektywnymi. Jedynie wydaje nam się, że takowe jakości rzeczy istnieją w rzeczywistości są tylko subiektywnym złudzeniem.
Postrzeżenia więc nie były już dla Demokryta obrazem rzeczywistości tylko stały się stanami umysłu. Tego rodzaju stwierdzenie stanowiło przełomowy moment w rozwoju późniejszej filozofii.
W związku z dyskwalifikacją postrzeżeń jako wystarczającego źródła poznania wyszczególniając poznanie rozumowe Demokryt rozróżniał dwa rodzaje wiedzy. Wiedze “prawdziwą” i wiedze “ciemną”. Wiedza prawdziwa to ta której dostarcza rozum. Wiedza ciemna zaś to ta dostarczane przez wszystkie zmysły. W ten sposób podkreślał niejasność i subiektywność zmysłów.
ZASADA POWSZECHNEGO DETERMINIZMU
Starając się wyjaśnić przyczyny zjawisk Leucyp, Demokryt i inni atomiści twierdzili, że nic nie dzieje się bez przyczyny, lecz wszystko z konieczności. Atomistyczne przyczyny pojmowane były jedynie materialni i mechanistycznie. Na przykład zarówno ruchy ciał niebieskich i zjawiska astronomiczne tłumaczone były przez nich naciskiem wypełniającego wszechświat powietrza. Wszelkie zmiany zachodzące w przyrodzie tłumaczone były przez nich celowo. Ich zdaniem na przykład rośnięcie roślin nie jest celem a jedynie ubocznym wynikiem tego, że wyziewy ziemi wznosząc się ochładzają się, ochładzając przemieniają w wodą a woda musi opaść więc przy okazji zrasza rośliny które wzrastają. Tak samo i zwierzęta zyskały takie kształty jakich wymaga konieczność ich rozwoju. Pozostały jedynie te jednostki które dostosowały się do życia.
Zdaniem Demokryta i atomistów nie istnieje coś takiego jak rozum celowo kierujący światem. Rozumność jest właściwością czysto ludzką która służy poznawaniu nie zaś kosmiczną siłą kierującą światem. Nie stawiali ponad to pytania o pierwszą przyczynę wszech rzeczy jak robili to eleaci lecz szukali jedynie bliższych i bezpośrednich przyczyn zjawisk.
EUDAJMONISTYCZNA i INTELEKTUALISTYCZNA ETYKA
Demokryt poza samymi zagadnieniami przyrody zajmował się także zagadnieniami wartości estetycznymi i moralnymi. O ile jego estetyczne teksty zaginęły to zachowała się część tekstów etycznych. Rozdzielał on czyny moralne od tych, które są spełniane pod przymusem, pod naciskiem innych bądź z chęci przypodobania się innym ludziom. Zdaniem Demokryta to nie z bojaźni, czy przymusu należy wystrzegać się błędów, lecz z obowiązku. Postępowanie moralne polega nie tylko na nieuczynieniu zła, bo już sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna, nawet jeśli czyn nie dojdzie do skutku.
Istotą etyki Demokryta jest stwierdzenie, że najwyższym dobrej jest “zadowolenia” które pozyskuje się dzięki “rozumowi”. Zadowolenie to “stan harmonii”, spokoju ducha osiągniętego przez “umiar”. Zarówno brak jak i nadmiar bowiem zakłócają spokój ducha i nie dają zadowolenia. Zdaniem Demokryta kierować człowiekiem powinien rozum, który panując nad namiętnościami zachowuje wymaganą równowagę