Założeniem filozofii Platona był Sokratejski pogląd, że wiedza pewna zawarta jest w pojęciach. To jednak co u Sokratesa dotyczyło jedynie pojęć etycznych Platon rozszerzył na pojęcia wszelkiego rodzaju. Co za tym idzie musiał postawić pytanie: Co jest właściwie ową prawdziwą i bezwzględną rzeczywistością, którą poznajemy przez pojęcia ? Doszedł do wniosku, że przedmiotami pojęć nie mogą być rzeczy bowiem te są złożone i zmienne, a same pojęcia charakteryzuje przecież jedność i stałość. Gdyby zastanowić się co na przykład jest przedmiotem pojęcia piękna to dochodzimy do wniosku, że nie są nim przedmioty piękne. Przedmiotem pojęcia piękna może być jedynie samo piękno (piękno samo w sobie). Platon używał tutaj innego określenia, które jest dla niego wyjątkowo charakterystyczne. W jego mniemaniu przedmiotem pojęcia piękna jest nic innego jak “IDEA PIĘKNA”. Istnieje więc niezmienny byt zwany ideą, który nie jest nam bezpośrednio dany, a poznajemy go jedynie poprzez pojęcia. Jest wiele “Idej”. Tyle ile odrębnych pojęć, tyle odrębnych Idej. Świat Idej jest hierarchiczny. Ułożony kolejno od tych najniższych do coraz bardziej ogólnych, aż do idei najwyższej, za którą Platon uważał “ideę dobra”. W przeciwieństwie do przedsokratyków (np. Empedokles, Demokryt) pojmujących swój byt prawdziwy całkiem materialnie, Platońska idea znajdowała się poza materialnym światem. Próbując odpowiedzieć na pytania zadawane już przez wcześniejszych filozofów, mianowicie: Czy byt jest zmienny czy nie zmienny ? Platon rozwiązał to dualistycznie. Stwierdził, że istnieją można powiedzieć dwa rodzaje bytów. Zniszczalny, zmienny byt – poznawany przez zmysły oraz niezniszczalny, stały i idealny – poznawany jedynie przez pojęcia. O ile dla Platona prawdziwymi bytami były właśnie idee – jedynie one “istnieją” , o tyle rzeczy tylko “stają się” bowiem są w stosunku do Idej tylko tym czym w stosunku do rzeczy są ich cienie. Rzeczy są więc jedynie odbiciami samych Idej. Ostatecznie jest tylko jeden rodzaj bytu i są nim idee i tylko one. Rzeczy są odbiciami Idej i są od nich zależne. Zależność ta polega na tym, że idee są nie tyle przyczynami co wzorami rzeczy. Bóg stworzył świat rzeczy, mając na wzór idee podobnie jak ludzie tworzą np. sztukę mając za wzór świat rzeczywisty.
Ostatecznie Platon nie posiadał gotowej teorii Idej. Sam uważał, że nie można do końca ogarnąć ich ludzkim umysłem. Można o nich jedynie powiedzieć, że są bądź w sensie logicznym – czysto idealnym, lub w religijnym – pojętymi tylko przez Boga.

KONCEPCJA DUSZY

Platon dał całkiem nową treść pojęciu duszy. O ile wcześniejsi filozofowie mieli ją za bądź to rodzaj materii bądź za demoniczną, nadziemską siłę to Platonowi udało się stworzyć niejako syntezę obu poprzednich ujęć duszy. Dla Platona była ona czynnikiem nadającym ciału życie, dodał jednak, że jest ona przede wszystkim tym co się samo wprowadza w ruch. Jako źródło ruchu jest więc oczywistym przeciwieństwem bezwładnej materii. W opozycji do swych poprzedników Platon twierdził, że dusza sama jest zdolna poznawać, mimo, że nie posiada narządów zmysłów. To nie ciało bowiem poznaje, a właśnie dusza. Chodziło mu jednak o poznawanie nie rzeczy, czyli samych cieni lecz o poznanie Idej. W ten sposób zrobił spory krok w kierunku duszy pojmowanej nowożytnie. Dusza Platońska to ów nieśmiertelny pierwiastek człowieka.
Wyróżniał trzy części duszy – część rozumną, – część impulsywną oraz – zmysłową. O ile dwie ostatnie były bardziej związane z ciałem to tylko część rozumna była z materią nie związana i stanowiła tą najwłaściwszą część duszy.

Platońska dusza w przeciwieństwie do ciała jest: – niematerialna, – niezależna (od ciała), – niezłożona, – doskonalsza bowiem poznaje same idee (człowiek to przecież dusza władająca ciałem), – uwięziona przez ciało i dopiero po śmierci ciała zaczyna się prawdziwe życie duszy, – nieśmiertelna oraz odwieczna – trwa nie tylko po śmierci ciała ale i przed jego powstaniem (dialog pt. “Fedon”).
Dusza jest więc nieśmiertelna i odwieczna, a oto dowody na nieśmiertelności i odwieczność duszy:
1. ponieważ pojęcie duszy związane jest z życiem, a życie wyklucza śmierć więc dusza musi być nieśmiertelna.
2. ponieważ dusza posiada wiedzę wrodzoną więc musiała ją zdobyć jeszcze przed narodzeniem ciała – istnieje więc odwiecznie.

Na pytanie dlaczego coś takiego jak doskonała dusza związane zostało z niedoskonałym ciałem Platon idąc za przykładem przedfilozoficznych orfików odpowiada, że dusza, która istniała bez ciała lecz zaciążył na niej grzech została połączona z ciałem, od którego się uwolni gdy odkupi swoje winy. Sposobem na uwolnienie duszy z ciała jest poznanie prawdy przez filozofię. W dialogach niejednokrotnie opisuje platon wędrówkę dusz po śmierci ciała.

KONCEPCJA PRZYRODY

Mimo, że samą przyrodą Platon zajmował się niewiele jasne jest jego stanowisko w tym temacie i określić je można jednoznacznie jako przeświadczenie o celowości świata. W przeciwieństwie do mechanistycznego pojmowania przyrody (z jakim spotykamy się u Demokryta), Platon uważał świat raczej za organiczny zespół ułożony rozumnie i celowo. Zasadą budowy wszechświata jest harmonia, a ponieważ ciała niebieskie krążą po prawidłowych geometrycznie torach – wszechświatem rządzić musi rozum. Musi więc istnieć też bóstwo, które rozumnie ów świat zbudowało. W swoim dialogu Timaios dokładnie opisuje proces tworzenia świata. Boski budowniczy świata “Demiurg” zbudował go na wzór Idej ponieważ celem jego była doskonałość świata. Stworzył go więc możliwie najlepszym. Demiurg to siła twórcza świata podczas gdy idee to jego wzór. Stworzył więc świat rozumny, żywy i uduchowiony dając mu najdoskonalszy ze wszystkich możliwych kształtów, kształt kulisty i ruch okrężny jako najdoskonalszy z ruchów. Trzecią przyczyną świata obok Demiurga (przyczyny sprawczej) oraz Idej (przyczyny celowej) była materia stanowiąca przyczynę materialną, która jest tak samo wieczna jak dwie pierwsze przyczyny. W związku z czym świat jest nie tyle stworzony co raczej zbudowany z tworzywa istniejącego od zawsze.
Zdaniem Platona świat nie postępuje, ale cofa się w swym rozwoju. Doskonałość świata nie jest bowiem wynikiem rozwoju lecz jego początkiem. Najpierw bowiem powstały dusze jako doskonalsze pierwiastki świata, a potem dopiero mniej doskonałe ciała. Ciało więc to innymi słowy narządy duszy powstałe dla nich i do nich dostosowane. Duszę posiadają również poszczególne ciała niebieskie, ponieważ te są w ruchu, a ruch pochodzi z dusz, które z kolei posiadają ruch w sobie. Cały wszechświat posiada duszę. To owa dusza daje wszechświatu życie, regularny ruch, ład oraz nadaje kształt.
Podsumowując więc: w przyrodzie obok rzeczy ale i w tych rzeczach materialnych znajdują się, mają swój udział idee (idealizm) ale też istnieją pierwiastki niematerialne czyli dusze, które istnieją nie tylko obok materialnego świata ale też stanowią jego nierozłączny składnik (spirytualizm platoński).

TEORIA POZNANIA

Jeden ze swoich dialogów pt. “Teajtet” Platon poświęcił problematyce poznania, próbując odpowiedzieć na pytanie: czym właściwie jest poznanie? Ponieważ sam byt postrzegał dualistycznie więc jego zdaniem istnieją również dwa rodzaje poznania. Poznanie “rozumowe” dotyczące idej oraz poznanie “zmysłowe” dotyczące rzeczy. O ile z postrzeżeniami rzeczy sprawa jest jasna o tyle postrzeganie rozumowe jest bardziej skomplikowane i ma ono związek z Platońskim przeświadczeniem o poznaniu wrodzonym. Rozumowo, dzięki duszy potrafimy bowiem dostrzec własności wspólne. Tak naprawdę nie poznaje się więc zmysłami tylko myślą. Myśl jest od postrzegania zmysłowego całkowicie niezależna. Z postrzegania zmysłowego nie możemy bowiem zaczerpnąć np. pojęcia “równości” dlatego że rzeczy, które postrzegamy nie są nigdy idealnie równe. Nie pojęcie opiera się więc na postrzeżeniach lecz postrzeżenia na pojęciach. Stąd założenie, że pojęcia muszą być nam wrodzone, skąd bowiem znalibyśmy pojęcie równości jeśli za pomocą postrzeżeń nie jesteśmy w stanie go zdobyć. Z drugiej jednak strony, jak możemy znać coś czego wcześniej nie widzieliśmy, znać idee z którymi nigdy nie przyjdzie nam się nigdy spotkać, a których przede wszystkim dotyczą wrodzone pojęcia. Platon tłumaczył to tak, że umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i wciąż o nich pamięta. Stąd zna je od urodzenia i dopiero poznanie zmysłowe przypomina nam owe pojęcia. Wiedza wrodzona jest więc przypominaniem , anamnezą czegoś co już znamy.

W poznaniu Platon wyróżniał dwa rodzaje myśli: myśl dyskursywną – pośrednio poprzez rozumowanie dochodzącej do prawdy oraz myśl intuicyjną, która stanowi poznanie bezpośrednie.

Wiedza zmysłowa jest jedynie “domysłem”, a nie prawdziwym “poznaniem”, które możliwe jest tak naprawdę wyłącznie poprzez racjonalne poznanie idej.

ETYKA i Teoria Czterech Cnót

Etyka Platońska miała ścisły związek z jego rozróżnieniem trzech części duszy. Przyjmując pitagorejską koncepcję cnoty jako harmonii i ładu duszy uznał, że każda z trzech części duszy musi mieć udział w owej harmonii. Każda z trzech części duszy musi mieć swoją własną cnotę. I tak cnotą części rozumnej jest mądrość, impulsywnej męstwo, a pożądliwej panowanie nad sobą. Jest jeszcze czwarta najistotniejsza cnota łącząca wszystkie części duszy, a jest nią sprawiedliwość.

Co się tyczy realnych dóbr, materialnych w etyce Platona to uznał je za niezbędne do osiągnięcia dóbr idealnych. Twierdził więc, że wszystkie dobra stanowią hierarchię na których szczycie stoją dobra idealne, w szczególności “idea dobra”. Dobra materialne są zaś początkiem i koniecznym etapem w drodze do najwyższej idei.
W swoich naukach o miłości, które znajdujemy w dialogu pt. “Uczta”. Właśnie na przykładzie miłości, która zdaniem Platona zbliża nas do najwyższej idei wyraźnie widać na czym cała owa hierarchia dóbr polega. Tak więc najpierw kochamy dobra realne takie jak piękne ciała. Potem rodzi się w nas świadomość, że piękno duszy jest większe od piękna ciała wówczas przedmiotem miłości stają się piękne myśli oraz czyny. Później zaczynamy rozumieć, że skoro przedmioty są piękne to musi tak być dlatego, że mają w sobie piękno, które jest im wszystkim wspólne i w taki sposób zaczynamy kochać nie tyle konkretne przedmioty co piękno samo w sobie, które jest im przecież wspólne. W taki sposób stopniowo zbliżamy się do idei piękna. W taki właśnie sposób poprzez cele realne i doczesne możemy osiągnąć cele idealne i wieczne.

ESTETYKA

Platon, jako że sam był artystą, twórczość cenił ponad wszystko. Widział w poezji “boski szał”, a poetę uważał za “pośrednika między bogami, a ludźmi”. Nie wyzbył się jednak greckiego przekonania, że sztuki są jedynie umiejętnościami zaś artyści jedynie rzemieślnikami. Zgadzał się z sofistami twierdzącymi, że rolą sztuk jest naśladownictwo rzeczywistości. Sztuka więc sama nie podnosi rzeczywistości ale z powodu jej naśladowania, “obniża” ją tylko. Tym bardziej, że naśladując rzeczy realne naśladuje coś co samo jest już odbiciem najwyższych idej. Z jednej więc strony artysta był przez Platon wywyższany, w szczególności poeta , z drugiej zaś ze względu na rolę naśladowczą nie znajdował dla niego miejsca w swoim idealnym państwie.

———————————–

Platon ze swoimi koncepcjami, a w szczególności jego idealizmem miał ogromny wpływ na późniejszą filozofię (głównie na filozofię chrześcijańską). Platon był zdecydowanym pionierem idealizmu, spirytualizmu ale też i logiki.
Podsumowując jego filozofię zaznaczyć się powinno charakterystyczne poglądy dotyczące poszczególnych dziedzin filozofii:
w ontologii – przekonanie o istnieniu bytu idealnego i zależności od niego bytu realnego.
w psychologii – przekonanie, że dusza istnieje niezależnie od ciała a ciało jest od niej zależne i niższe.
w epistemologii – uznanie, że istnieje wiedza rozumowa, wrodzona i niezależna od doświadczenia. wiedza zmysłowa zaś jest niewystarczająca i zależna od wiedzy wrodzonej.
w etyce – przekonanie , że właściwym celem człowieka są dobra idealne a dobra realne powinny być traktowanie jedynie jako środki do osiągnięcia tych pierwszych.

Wszystkie pisma Arystotelesa dzieli się na trzy grupy:
1) pisma przeznaczone dla szerszego ogółu, wydane przez samego Arystotelesa. Były to przeważnie dialogi z charakterystycznymi literackimi walorami. Nawiązywał w nich do Platona ponieważ pochodziły one z okresu gdy Arystoteles należał do Akademii Platońskiej. Niestety zachowały się jedynie drobne fragmenty z tej grupy dzieł.
2) materiały naukowe, które były wynikiem wspólnej pracy Arystotelesa i jego uczniów. Niektóre z nich Były czymś w rodzaju wyciągów z dzieł dawnych filozofów i z wykładów Platońskich, badania zoologiczne, wykazy zwycięzców olimpijskich. Niestety z tych pism zachowało się najmniej fragmentów.
3) opracowania naukowe przeznaczone do użytku szkoły. Przede wszystkim szkicowe i niedbałe notatki do wykładów. Żadne z nich nie były przygotowane do publikacji i ostatecznie wykończone. Te właśnie dzieła przechowały się jednak w całości. Jako jedne z najważniejszych tekstów jakie zna historia. Tworzą one pięć grup: a) logiczne, b) przyrodnicze, c) metafizyczne, d) praktyczne, e) poetyczne.

Platon był nie tylko wielkim myślicielem ale i doskonałym pisarzem. Pozostawił po sobie wiele pism, w tym 35 dialogów, posiadających wartość dzieł sztuki literackiej, zawierających specyficzny nastrój jako tło do wypowiedzi współczesnych mu przedstawicieli polityki, nauki oraz rzemieślników. Charakterystyczne jest to, że Platon w żadnym dialogu nie wypowiada wprost ani jednego słowa od siebie. Stąd problem w rozróżnieniu jego własnych poglądów od poglądów głoszonych w jego tekstach przez postać Sokratesa. Ze względu na trzy okresy życia Platona dialogi podzielić można na trzy grupy :

a) dialogi wczesnego okresu (Eutyfron [o pobożności], Laches [o odwadze], Charmides [o roztropności], I Księga Państwa, Protagoras [o cnocie], Gorgiasz [o retoryce]) są: – sokratyczne bowiem określają pojęcia etyczne, – elenktyczne bo wykazują jakich określeń nie należy przyjmować, – zbijające cudze poglądy ich własną bronią , choć nie określają stanowiska samego Platona , -nie znają i nie wyrażają poglądów Platona, – skierowane przeciw Sofistom.
b) dialogi średniego okresu (Fajdros [stosunek duszy do idei], Fedon [o nieśmiertelności duszy], Uczta [o miłości], Państwo księgo II-X oraz Teajtet): – są konstrukcyjne bowiem budują własne teorie, – zawierają sformułowanie teorii o ideach, – są najbogatsze artystycznie, – noszą cechy mistycznego orfizmu.
c) dialogi okresu późnego (Parmenides [przedstawienie metody dialektycznej], Sofista [o bycie], Polityk, Fileb [o dobrach], Timaios [filozofia przyrody], Krycjasz, Prawa) : – są dialektyczne, – nie zawierają dualistycznego ujęcia nauki o ideach, – mają formę mało artystyczną, – Sokretes przestaje być w nich wyrazicielem poglądów Platona.

P O G L Ą D Y S O K R A T E S A

Ponieważ Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych tekstów ( istotą jego nauk był bowiem ich ustny charakter ) więc wszystko co wiemy o nim i jego nauczaniu pochodzi wyłącznie od jego uczniów. Odrobinę o Sokratesie wspomina Ksenofont, najwięcej jednak czytamy o nim w Platońskich dialogach, w których ich autor czasami starał się koloryzować postać swojego mistrza. Wreszcie Sokratesa znamy też z opisów znacznie różniących się od tych sporządzonych przez samych jego uczniów. Znamy go bowiem ze sztuk pisanych przez Arystofanesa, który to z kolei na każdym kroku wyśmiewał Sokratesa przedstawiając go jako niechlubną postać, pewnego siebie aroganckiego oszusta, nieracjonalnego w swych osobistych przekonaniach, które nijak mają się do obyczajów panujących w państwie. Ze względy ten fakt świadectwa Platona i Ksenofonta pozostają więc jedynymi wiarygodnymi tekstami na temat Sokratesa.

Zgodnie z duchem epoki podobnie jak mu współcześni myśliciele Sokrates zajmował się głównie sprawami etycznymi. Głównym obiektem jego nauk był więc sam człowiek oraz ocena jego postępowań i relacje zachodzące między ludźmi

Sokratejska Etyka

Kluczowym pojęciem w etyce Sokratesa i jego nauk było pojęcie cnoty ( arete ) Czym jednak była owa cnota w rozumieniu Greków i samego Sokratesa ? Cnotliwy człowiek w mniemaniu greków to nie tylko silny i sprawny fizycznie, ale przede wszystkim odważny, sprawiedliwy i potrafiący siłą własnego rozumu w pełni zapanować nad sobą.
Ktoś, kto jest cnotliwy aby osiągnąć szczęście nie musi posiadać żadnych dóbr materialnych. Najważniejsze, że posiada owe moralne dobra, o które w przeciwieństwie do tych pierwszych wciąż trzeba zabiegać niezależnie od trudów z tym związanych. Sokrates jako pierwszy z filozofów mówił o dobrach moralnych. W związku z czym stanowisko jego zyskało miano moralizmu, jako że dobra moralne postawił ponad wszystkimi innymi i uczynił jednym z głównych przedmiotów swoich nauk.

Sokrates był zdecydowanym przeciwnikiem utylitaryzmu. Twierdził bowiem, że tylko to co dobre jest naprawdę pożyteczne i aby działać z pożytkiem dla siebie oraz innych wystarczy wiedzieć co jest dobre. Największym zaś dobrem jest właśnie cnota i ona jedynie może dać prawdziwe szczęście.
Zdaniem Sokratesa aby postępować dobrze starczy po prostu wiedzieć czym jest dobro. Wszelkie zło w ludzkim postępowaniu wynika z niewiedzy. Nikt świadomie przecież zła nie mógł by uczynić. Wystarczy więc mieć wiedze aby postępować dobrze i by być cnotliwym. Sokrates gotów był więc stwierdzić, iż cnota jest wiedzą. Komu udało się zdobyć wiedzę etyczną ten wie czym jest dobro. Wiedząc natomiast nie może postępować inaczej niż dobrze i cnotliwie. Mamy tu do czynienia ze stanowiskiem charakterystycznym dla Sokratesa i nazywamy je intelektualizm etyczny.
Sokrates z pełnym przekonaniem twierdził więc, że ponieważ cnota jest wiedzą można się jej nauczyć. Każdy niezależnie od stanu i pochodzenia może zdobyć wiedzę konieczną do rozpoznawania czym jest dobro, a co za tym idzie stać się cnotliwym i zarazem szczęśliwym człowiekiem. Tego właśnie dotyczyły nauki Sokratesa

Dwie Metody

W swoich dyskusjach oraz podczas nauczania Sokrates stosował dwie metody.
Pierwsza z nich to “metoda maieutyczna”. Nazwa ta wywodzi się od sztuki rodzenia. Jego zdaniem: każdy człowiek ma w sobie wiedzę, każdy z nas nosi w sobie prawdę. Aby zrobić z niej użytek trzeba ją jednak potrafić z siebie wydobyć. Sokrates, jako syn położnej sam uważał się za położnika, w jego wypadku chodziło jednak o rodzenie wiedzy. Sokrates widział w tym swoją rolę i konsekwentnie starał się uświadamiać wszystkich jak wiele mogli by wiedzieć gdyby tylko chcieli. Metoda ta polegała głównie na zadawaniu prostych pytań uczniowi. Gdy ten starał się odpowiadać na kolejne pytania, coraz bardziej zbliżał się do poznania swojej wiedzy. Nikt z jego rozmówców, by można było wydobyć z niego konkretne stwierdzenie, nie musiał posiadać uprzedniego przygotowania. Pytania skonstruowane były w taki sposób, że każdy, kierując się własnym rozsądkiem i wyczuciem tego co dobre i złe, mógł zostać przez Sokratesa “oświecony”. Chyba, że sam tego nie chciał i od razu zamykał się na jego metody.
W taki sposób, przedstawiając przykłady z praktyki życia, Sokrates jako pierwszy korzystał z tego co współcześnie nazywamy indukcją. Próbując bowiem odpowiedzieć na pytanie: “co to jest dzielność, sprawiedliwość, czy mądrość” poszukiwał zawsze wspólnych i ogólnych cech dzielności, sprawiedliwości i mądrości. Z kolei zaś na poszukiwaniu ogółu polega metoda indukcyjna.
Drugą z sokretejskich metod nauczania była metoda zbijania nazywana też “metoda elenktyczną” . Polegała ona przede wszystkim na doprowadzaniu twierdzenia przeciwnika do absurdu. Właśnie w owej metodzie przejawiała się sławna sokratejska ironia. Na początku dyskusji ironicznie przyjmował on to, co głosił jego przedmówca, aby ostatecznie pośrednio dać mu do zrozumienia, że to co proponuje nie ma żadnego sensu. Tak długo zadawał pytania pozornie potwierdzające tezę przeciwnika, że przeciwnik wreszcie dochodził do twierdzenia sprzecznego z tym, które sam głosił na początku. W ten sposób Sokrates wykazywał, iż rozmówca się myli oraz, że tak naprawdę nic nie wie.

Sokratejska Niewiedza

Sokrates sam zawsze powtarzał, że ma świadomość swojej niewiedzy. Słynne jego zdanie: “wiem, że nic nie wiem” wywarło duży wpływ na późniejszą filozofię. Z drugiej jednak strony sam fakt, iż wiedział, że nic nie wie traktował już jako pewnego rodzaju wiedzę. Jak sam twierdził, potrafił bowiem rozpoznać wiedzę.
Sokrates, zrywając tym samym z relatywizmem sofistów, uważał, że można znaleźć prawdę powszechną i obowiązujące wszystkich zasady. Do zdobycia takiej właśnie wiedzy i prawdy dążył. Zarazem zachęcał swoimi naukami nie rzadko wprowadzając swoimi ironicznymi metodami w stan podirytowanie spore grono swoich rozmówców

Kontynuując Parmenidejską teorię o niezmienności bytów Zarówno Leucyp jak i jego następca Demokryt proponowali całkiem inną koncepcję materii. Odpowiednikiem Empedoklejskich żywiołów i Aneksagorejskich zarodków stały się tutaj atomy. Atomos – w j. greckiem oznacza: “to co nie podzielne”. Atomy są więc niepodzielnymi i niezmiennymi cząstkami, które z kolei dzięki swojemu wiecznemu ruchowi stwarzają wciąż nowy zmienny świat.

CZTERY TEZY ATOMISYCZNE

– Cała przyroda więc i poszczególne ciała składają się z mnogości owych niepodzielnych cząstek czyli atomów.
– Atomy posiadają jedynie ilościowe własności, nie posiadają własności jakościowych.
– Powszechną własnością odwiecznych atomów jest również odwieczny ruch, który polega wyłącznie na zmianie miejsca w przestrzeni.
– Miejscem w którym poruszają się atomu jest nic innego jak próżnia. Jej istnienie jest niezbędne bowiem do zaistnienia ruchu. Istnienie ruchu jest zaś jedynym sposobem wytłumaczenia zmienności w przyrodzie.

Powyższe tezy pokazują jak bardzo teoria atomistyczna różniła się od eleackich teorii ją poprzedzających. Tutaj przyroda nie jest jednorodna, nieruchoma i ciągła tylko przeciwnie : różnorodna, ruchoma i nieciągła. Nieciągłość jej wynikała z włączenia do teorii istnienia próżni. Poza tym o ile dla eleatów składniki przyrody były różne jakościowa zaś dla Demokryta tylko ilościowo.
Istotne jest to, że Demokrytejski atomizm w niewielkim stopniu różni się od nowoczesnej teorii atomistycznej. Różnice między innymi polegają na tym, że współcześnie uznaje się, że istnieje kilkadziesiąt rodzajów atomów podczas gdy Demoryt twierdził, że jest ich nieskończona ilość. We współczesnej teorii atomy trzymają się ze sobą dzięki prawu grawitacji u Demokryta trzymały się przez różne haczyki, odnogi itp.

SUBIEKTYWISTYWIZM POSTRZEŻEŃ

Ponieważ zdaniem Demokryta atomy posiadają jedynie własności matematyczne, a nie posiadają jakości zmysłowych to musiało to bezpośrednio wpłynąć to na jego teorię spostrzeżeń wymuszając ich subiektywność. Ponieważ tak naprawdę istnieją tylko atomy, które nie posiadają jakości zmysłowych to wszelkie odczucia ciepła, zimna, barw, czy też smaku są odczuciami subiektywnymi. Jedynie wydaje nam się, że takowe jakości rzeczy istnieją w rzeczywistości są tylko subiektywnym złudzeniem.
Postrzeżenia więc nie były już dla Demokryta obrazem rzeczywistości tylko stały się stanami umysłu. Tego rodzaju stwierdzenie stanowiło przełomowy moment w rozwoju późniejszej filozofii.
W związku z dyskwalifikacją postrzeżeń jako wystarczającego źródła poznania wyszczególniając poznanie rozumowe Demokryt rozróżniał dwa rodzaje wiedzy. Wiedze “prawdziwą” i wiedze “ciemną”. Wiedza prawdziwa to ta której dostarcza rozum. Wiedza ciemna zaś to ta dostarczane przez wszystkie zmysły. W ten sposób podkreślał niejasność i subiektywność zmysłów.

ZASADA POWSZECHNEGO DETERMINIZMU

Starając się wyjaśnić przyczyny zjawisk Leucyp, Demokryt i inni atomiści twierdzili, że nic nie dzieje się bez przyczyny, lecz wszystko z konieczności. Atomistyczne przyczyny pojmowane były jedynie materialni i mechanistycznie. Na przykład zarówno ruchy ciał niebieskich i zjawiska astronomiczne tłumaczone były przez nich naciskiem wypełniającego wszechświat powietrza. Wszelkie zmiany zachodzące w przyrodzie tłumaczone były przez nich celowo. Ich zdaniem na przykład rośnięcie roślin nie jest celem a jedynie ubocznym wynikiem tego, że wyziewy ziemi wznosząc się ochładzają się, ochładzając przemieniają w wodą a woda musi opaść więc przy okazji zrasza rośliny które wzrastają. Tak samo i zwierzęta zyskały takie kształty jakich wymaga konieczność ich rozwoju. Pozostały jedynie te jednostki które dostosowały się do życia.
Zdaniem Demokryta i atomistów nie istnieje coś takiego jak rozum celowo kierujący światem. Rozumność jest właściwością czysto ludzką która służy poznawaniu nie zaś kosmiczną siłą kierującą światem. Nie stawiali ponad to pytania o pierwszą przyczynę wszech rzeczy jak robili to eleaci lecz szukali jedynie bliższych i bezpośrednich przyczyn zjawisk.

EUDAJMONISTYCZNA i INTELEKTUALISTYCZNA ETYKA

Demokryt poza samymi zagadnieniami przyrody zajmował się także zagadnieniami wartości estetycznymi i moralnymi. O ile jego estetyczne teksty zaginęły to zachowała się część tekstów etycznych. Rozdzielał on czyny moralne od tych, które są spełniane pod przymusem, pod naciskiem innych bądź z chęci przypodobania się innym ludziom. Zdaniem Demokryta to nie z bojaźni, czy przymusu należy wystrzegać się błędów, lecz z obowiązku. Postępowanie moralne polega nie tylko na nieuczynieniu zła, bo już sama chęć uczynienia krzywdy jest niemoralna, nawet jeśli czyn nie dojdzie do skutku.
Istotą etyki Demokryta jest stwierdzenie, że najwyższym dobrej jest “zadowolenia” które pozyskuje się dzięki “rozumowi”. Zadowolenie to “stan harmonii”, spokoju ducha osiągniętego przez “umiar”. Zarówno brak jak i nadmiar bowiem zakłócają spokój ducha i nie dają zadowolenia. Zdaniem Demokryta kierować człowiekiem powinien rozum, który panując nad namiętnościami zachowuje wymaganą równowagę

Empedokles był pierwszym, który spytał dlaczego dokonują się zmiany we wszechświecie ?. Dlaczego owe cztery podstawowe pierwiaski łączą się i rozłączają ? Powodem jest działanie dwóch sił “miłości” i “niezgody”.

Eupedoklejski obraz świata wiec to cztery żywioły poruszane przez dwie siły. Próbując przedstawić dzieje świata Empedokles twierdził, że można wyróżnić w nich cztery okresy :

1. stan pierwotny – czyli okres gdy nie działają żadne siły zaś żywioły pozostają nieporuszone w doskonałym porządku
2. okres działania jednej z sił “niezgody” który prowadzi do trzeciego stanu
3. stan totalnego chaosu, kiedy wszystkie żywioły są pomieszane.
4. okres działania drugiej z sił “miłości” która uporządkowuje żywioły łącząc podobne z podobnym tworząc pełną harmonię.

Poza kosmologia Eupedokles zajmował się także biologią. W ciekawy sposób wyobrażał on sobie np. powstawanie istot na ziemi. Jego zdaniem wszystkie powstały na zasadzie przypadku. To przypadek sprawił, że połączyły się wszystkie członki tworząc żywą istotę. Te, których członki były niekompletne szybko jednak wyginęły i pozostały tylko te, doskonalsze, których obecność zaobserwować można aktualnie w przyrodzie. Twierdził również, że pierwsze były rośliny, a potem dopiero zwierzęta i na końcu ludzie jako organizmy bardziej zrobione. Stworzył tym samym swoistą teorię ewolucji i doboru naturalnego.

Teoria Poznania

Jeżeli chodzi o epistemologię to Eupedokles uważał, że w naszych zmysłach musi być coś z czterech żywiołów. Nie mogli byśmy postrzegać wody gdyby nasz narząd wzroku nie składał się również z wody. Dowodził tego założeniem, że podobne zawsze ciągnie do podobnego. Jego zdaniem poznajemy jedynie za przez bezpośredniego kontaktu z przedmiotem. Twierdził, iż byśmy mogli zobaczyć jakąś rzecz to zarówno z oczu jak i z owej rzeczy muszą oddziałać się “wypływy”. Fakt, że niektóre rzeczy możemy zobaczyć, a innych nie tłumaczył tym, iż wypływy owe dostają się do oka i wydostają z niego poprzez pory. Jeśli kształt porów oka jest odpowiedni kształtowi wypływów z danego przedmiotu możemy ów przedmiot zobaczyć. Jeśli nie, to pozostaje on przed nami ukryty i niepodobna go poznać.

Poprzez te i inne koncepcje z dziedziny chemii, biologii oraz fizjologii i medycyny uznany być może za tego, który miał spory wkład w późniejszy rozwój nauki. Jego pomysły choć często niedorzeczne w dużej części zostały wykorzystane przez jego następców.

Parmenides urodził się w drugiej połowie VI wieku p.n.e w Elei. Był uczniem Ksenofanesa. W wieku około 50 lat napisał swoje wierszowane dzieło filozoficzne, które jednak nie wiele miało wspólnego z poezją. Uważano go ponoć za jednego z najczcigodniejszych filozofów jakich wydała Grecja.
P O G L Ą D Y P A R M E N I D E S A
Parmenides, podobno jako pierwszy wśród filozofów greckich, postanowił poruszyć zagadnienie “Bytu”. Twierdził on, że tylko to, co jest Bytem, to istnieje. Dlatego, że po prostu Byt jest, a niebytu niema. Pytając o właściwości Bytu Parmenides wysnuł 4 podstawowe założenia.

– Byt jest wieczny – czyli nie ma początku ani końca. Musiał by bowiem powstać z niebytu i w niebyt się rozpaść, a niebytu przecież nie ma.
– Byt jest nieruchomy
– Byt jest niezmienny – bo aby się zmienić musiał by przejśc w niebyt.
– Byt jest niepodzielny – bo gdyby wziąć jego części które niebyły by już przecież owym bytem musiały by być czymś przeciwnym czyli niebytem. niebyt natomiast jak wspomniano wyżej istnieć nie może.

Parmenides był tym, który zerwał z hilozoizmem w filozofii greckiej. O ile dla jego poprzedników byty istniejące i cała przyroda była związana z ruchem, to dla niego “to co jest” czyli Byt musi być: jeden, nieruchomy i stały. Jego zdaniem Byt jest jednak skończony. Ma on kształt kulisty. Nie twierdził tego jednak posiłkując się doświadczeniem jak np. Heraklit widzący wszędzie zmienność rzeczy. Parmenides uważał, że prawdę poznać można jedynie drogą rozumowania. Zjawiska zafałszować nam mogą obraz rzeczywistości i nie powinniśmy na nich polegać. Czym innym jest Byt, czyli to co realnie istnieje, a czym innym są zjawiska. Jako, że całą wiedzę opierał na założeniach rozumowych, tym samym a priorycznie odrzucając wszelkie doświadczenie jako źródło poznania, uznać można Parmenidesa za pierwszego filozofa, który posłużył się metodą dedukcyjną

Kolejne istotne stwierdzenie wynikało z chęci odpowiedzenia na pytanie: skąd wiadomo, że niebytu nie ma ?. Odpowiedź brzmiała, że o niebycie nie można w ogóle pomyśleć. Nie można go ani pomyśleć, ani poznać, ani wypowiedzieć. Dla Parmenidesa Byt był bowiem tożsamy z myślą. O czym nie można pomyśleć to nie istnieje. O czym można pomyśleć to bez wątpienia jest Bytem.
Był pierwszym i jedynym filozofem, który bezpośrednio utożsamił myśl z bytem stwarzając w ten sposób temat do dyskusji i krytyki swoich następców.

Dynamizm Świata :

O ile wcześniejsi filozofowie zauważali już dynamiz w przyrodzie, to iż rzeczy powstają i giną, nikt przed Heraklitem nie zajmował się samym zjawiskiem ruchu, dynamizmu i zmienności. Heraklit natomiast podkreślał ruchliwość i zmienność wszystkiego co istnieje. Tak naprawdę nie istnieje nic co nie było by w ruchu. Wszystko bez wyjątku się zmienia. Twierdził w związku z tym, że “nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki”, ponieważ gdy staramy się wejść do rzeki po raz drugi nie jest to już ta sama rzeka. Nie jest gdyż tworzy ją już zupełnie inna woda, która zdążyła napłynąć. Tak jak rzeka jest w ruchu tak i my sami też się nieustanni zmieniamy. Tales powiedział by więc że tak naprawdę nic nie “jest” tylko wszystko “się staje”. Nie można powiedzieć, że jesteśmy bo tak naprawdę to już nie jesteśmy tymi, którymi byliśmy przed chwilą. Nie ma bytu jest tylko “stawanie się”. Tak więc jedynym co można uznać za tak naprawdę niezmienne jest samo “stawanie się”. Nie tyle jesteśmy co raczej stajemy się. Mamy tu do czynienia z wariablizmem czyli teorią wiecznego stawania się.

Jednym z najsłynniejszych zdań wypowiedzianych przez Heraklita jest “panta rei” czyli “wszystko płynie”. W ten sposób w dwóch słowach zamykające istotę Heraklitejskiego światopoglądu.

Konflikt i Harmonia :

Bezpośrednio ze “stawaniem się” związane jest przechodzenie z jednego stanu rzeczy do drugiego. Tak jak woda przechodzi ze stałego stanu skupienia do lotnego i z powrotem. Rzeczy zimne się ogrzewają, a ciepłe ziębną. Suche mokną, a wilgotne wysychają. Ponad to nie można określić wyraźnej granicy pomiędzy rzeczami, tak jak nie ma wyraźniej granicy między dniem i nocą. Jest tylko “ciągłe przechodzenie”. Podobnie z życiem i śmiercią, dobrem i złem. Stanowi to wieczną walkę przeciwieństw i zarazem harmonię. Wszechświat nie został stworzony lecz zawsze był i będzie, zaś jego zasadą jest żywy ogień. Wszechświatem zaś rządzi rozum (logos) jest on siłą, która kontroluje i nadzoruje funkcjonowanie świata. Ów rozum łączy przeciwieństwa w jedną wielką harmonię. Dzięki niemu konflikt przeciwieństw staje się harmonią.

Etyka :

Heraklit niewątpliwie jako pierwszy również wśród filozofów przyrody zaczął się zajmować zagadnieniami humanistycznymi i etycznymi. Wyróżniał moralność tłumu i moralność mędrca. O ile tłum przedkłada bogactwo nad biedę, radość nad smutek o tyle mędrzec zdaje sobie sprawę z konieczności istnienia przeciwieństw. Tylko wtedy gdy istnieje smutek wiemy kiedy pojawia się radość. Tyko gdy znamy biedę cieszyć się możemy gdy nam się coś powiedzie.

Tales, jak przystało na pionierów filozofii, całość swoich poglądów opierał na empirii i obserwacjach otaczającego go świata, a w szczególności rozmaitych zjawisk w nim zachodzących. Zauważył, że pożywienie jest zawsze wilgotne, że z wilgoci powstaje również i ciepło, a ono jest przyczyną życia w ogóle. Zauważył też, że nasiona, rośliny i samo ciało ludzkie ma wilgotną naturę. Zauważył, że wszystko co wysycha umiera. Tak więc co innego miało by być ową zasadą jeśli nie woda i ona zawiera w sobie tą niezbędną do życia całego świata siłę. Ponad to woda występuje w przyrodzie we wszystkich trzech stanach skupienia. Co stanowiło kolejnym argumentem za jego teorią.

Ponad to Tales twierdził, iż wszystko jest pełne bogów ponieważ dusza zmieszana jest z całym wszechświatem, ponieważ wszystko jest przesiąknięte wodą, a woda jest pierwszą zasadą czyli owym Bogiem. Wszystko jest ożywione, materia jest nieoddzielona od siły życiowej. Również właściwości bursztynu i magnesu świadczą, że one żyją i znów stanowiło to argument za teorią Talesa.

Wyprowadzając swój podział z dwojakiej (jego zdaniem) funkcji rozumu, Arystoteles dzielił filozofię na “filozofię teoretyczną” oraz “filozofię praktyczną”.
Filozofię praktyczną dzielił dalej na: “etykę” i “politykę”
Filozofię teoretyczną zaś ze względu na stopień jej abstrakcyjności podzielił na: “fizykę”, “matematykę” i “filozofię pierwszą”.
Za najwyższą z nich uważał właśnie pierwszą filozofię, która to dalej niż matematyka posuwa się w abstrakcji zaś jej przedmiotem jest “byt sam w sobie”. W przeciwieństwie do innych nauk, które zajmuj się szczegółowymi ukształtowaniami bytu, pierwsza filozofia zajmuje się rozważaniem bardzo ogólnych i powszechnych jego własności. Arystotelejska “pierwsza filozofia” po jego śmierci zyskała miano “metafizyki” (ze względu na to, że znajduje się meta – “po” czy raczej “nad” fizyką).

SUBTANCJA

Zdaniem Arystotelesa samoistnym bytem czyli substancją są jedynie konkretne rzeczy. Jej jakości zaś istnieć mogą tylko jako jej “przypadłości”. W ten sposób Arystoteles zerwał z Platońskim idealizmem gdzie prawdziwym bytem były nie tyle materialne i realne rzeczy ale pozaświatowe idee.
W substancjach Arystoteles wyróżniał dwa ich składniki. Pojęciowe i ogólne własności dotyczące danej substancji nazwał “formą” wszystkie pozostałe zaś “materią”. Materią jest to, co ze swej natury jest nieokreślone i nieuformowane. Tak jak nieuformowana jest masa, z której artysta tworzy nadając jej dopiero odpowiednią formę. Materia jest tym, z czego substancje są utworzone i co trwa nadal mimo rozpadowi samych substancji. O ile więc dla pierwszych filozofów substancją była materia, zaś dla Platona niematerialne Idee to dla Arystotelesa ani to, ani to nie mogło być substancją. Jedno i drugie było natomiast składnikami substancji. Ani materia ani forma nie może bowiem istnieć samodzielnie. Istnieć mogą jedynie ich “zespoły”. Zespoły materii i formy. Był to hilemorfizm Arystotelejski (od hyle – materia i morfe – forma ).
Podobnie jak u platona idea, u Arystotelesa forma stanowi realny odpowiednik pojęcia. Jego zdaniem poznanie jest natury pojęciowej ponieważ to właśnie pojęcie o danej rzeczy daje nam wiedzę o tym, czym dana rzecz jest naprawdę. W rzeczy poznajemy to co jest zawarte w jej pojęciu. Jednym słowem poznajemy jedynie formę zaś materia pierwsza jest niepoznawalna. Forma jest więc istotą rzeczy.
Jeśli chodzi o problem własności rzeczy, to owych własność szukać można na cztery sposoby. Bądź to odwołując się do formy rzeczy, bądź do ich materii, bądź do ich przyczyny sprawczej bądź do ich celu. Dzięki poznaniu materii, formy, przyczyny lub celu poznać możemy samą rzecz.
Za przyczynę sprawczą powstawania rzeczy (substancji) z materii uważał Arystoteles właśnie formę. To ona jest tym czynnym pierwiastkiem w substancji. Ponieważ zaś celem każdej rzeczy jest rozwinięcie jej cech gatunkowych czyli samej formy to forma musi być siłą działającą celowo. A co za tym idzie forma jest zarówno przyczyną celową jak i sprawczą. Z jednej strony jest forma czynnikiem pojęciowym, z drugiej zaś aktywnym czynnikiem.

ENERGIA I POTENCJA

Forma jest energią ponieważ charakteryzuje ją działanie. Działanie jest zaś istotą bytu. Materia zaś (jako przeciwieństwo formy) zdaniem Arystotelesa jest potencją bowiem przeciwieństwem energii jest właśnie potencja. Za pomocą tych pojęć Arystoteles starał się tłumaczyć różne zagadnienia przyrodnicze. Stawanie się na przykład było dla niego aktualizowaniem potencji. Rośnięcie rośliny byłoby aktualizacja potencji zawartej w jej nasieniu. Dojrzałą roślinę zaś Arystoteles określił by mianem “entelechii” czyli zaktualizowaniem zupełnym.
Arysotelejską teoria przyrody opiera się właśnie na wcześniejszych założeniach. Przyroda jego zdaniem jest więc: – substancjalna, – jakościowa, – dynamiczna, – celowa. Była to zdecydowana kontynuacja poglądów wcześniejszych filozofów na przyrodę.

PIERWSZY PORUSZYCIEL

W filozofii Arystotelejskiej świat jest wieczny, bo złożony z wiecznej materii choć ograniczony przestrzennie, bowiem każdy żywioł ma w nim swoje miejsce, a poza sferą ostatniego żywiołu nie może już być materii. Nie istnieją poza naszym inne światy, nigdy nawet nie istniały, w związku z czym jest on światem jedynym. W tym właśnie świecie odbywa się jeden ciągły proces formowania materii. Stanowi więc wszechświat jednolity łańcuch zdarzeń powiązanych przyczynowo i celowo. Wszystkie ogniwa tegoż łańcucha za wyjątkiem jednego (tym wyjątkowym ogniwem jest ogniwo pierwsze) są tej samej natury. Każda rzecz we wszechświecie ma swoją przyczynę, a ta przyczyna swoją przyczynę. Jednak według Arystotelesa łańcuch przyczyn nie może biec w nieskończoność. Musi istnieć jakaś pierwsza przyczyna, która jako że jest wyjątkowa musi posiadać własności odmienne od własności rzeczy nam znanych. O ile bowiem te mają swoje przyczyny tamta istnieje sama przez się i przyczyny już nie posiada. Owa pierwsza przyczyna, ów niezależny byt musi mieć następujące własności:
- musi być nieruchomy i niezmienny bo gdyby mógł być poruszany nie był by pierwszą przyczyną. – niezłożony z części bo aby mógł powstać z części musiała by istnieć jakaś tego przyczyna. – niematarialny bo wszystko co materialne jest zmienne. – musi być istotą duchową skoro nie może być materią. – musi być rozumem by nie być pobudzanym przez przyczyny zewnętrzne. – musi stanowić cel, który pociąga za sobą świat niczym ukochany pociągający kochającego, W ten sposób może pociągać świat będąc jego celem. – jako rozum jego zadanie polega na myśleniu, a myśleć może jedynie on sam, poznając bowiem coś z zewnątrz upodobnił by się do tego co oznaczało by zmianę, a zmiana jest w jego przypadku niedopuszczalna. – musi być tylko jeden inaczej nie byłoby jedności we wszechświecie. – musi być konieczny. – doskonały bo najdoskonalszy w bycie jest właśnie rozum, forma i energia.

Tego rodzaju wnioski wyciągnął Arystoteles z założenia, że jeśli istnieje niedoskonały świat musi też istnieć byt doskonały czyli absolut. W taki sposób Arystoteles jako pierwszy z filozofów na podstawie badania przyrody i świata fizycznego doszedł do samego absolutu, który był niczym innym jak arystoteleskim Bogiem. Dzięki tej koncepcji Boga pierwszy raz w filozofii greckiej można było mówić o dowodach na istnienie jednego Boga, dając tym samym wyraz monoteizmowi. Bóg Arystotelesa nie jest jednak stwórcą świata, który to jest przecież wieczny, nie jest nawet jego budowniczym tak jak Platoński demiurg. On po prostu jako pierwsza przyczyna wprawił świat w ruch i stanowiąc cel, do którego świat dąży jest przyczyną wszelkich zachodzących w nim zmian.

KOSMOLOGIA

Ponieważ pierwsza przyczyna, Bóg działa w sposób niezmienny więc i ruch, którego jest sprawcą musi być niezmienny. Właśnie niezmiennemu ruchowi podlega “niebo gwazd stałych”, “niebo pierwsze” – czyli zewnętrzny okrąg świata. Na tę zewnętrzną sferę świata Bóg jako pierwsza przyczyna działa bezpośrednio. Ponieważ jednak ruch sfer pozostałych podobny jest do ruchu nieba pierwszego muszą być one poruszane przez istoty co prawda mniej doskonałe lecz podobne do pierwszego poruszyciela.
Są we wszechświecie więc dwa okręgi o odmiennej naturze. O ile pierwszy “okręg niebiański”, wprawiany jest w ruch przez pierwszą przyczynę i podobne jej istoty wywołujące doskonały, jednolity, okrężny ruch sfer (zaś materia jest w nim eteryczna), to w okręgu drugim zwanym “okręgiem ziemskim”, znajdującym się w samym środku świata – ruch jest prostolinijny, zaś materia zbudowana z czterech żywiołów…

PSYCHOLOGIA

By ująć stosunek duszy i ciała Arystotles korzystając ze swoich wcześniejszych teorii użył pojęcia formy i materii. Jego zdaniem dusza nie jest ani tak jak chciał Platon substancją oderwaną od ciała ani też nie jest ciałem jak chciał tego Demokryt. Dusza jest po prostu energią ciała organicznego, a co za tym idzie dusza i ciało tworzą nierozłączną całość. Sama dusza nie może istnieć bez ciała zaś ciało spełniać swoich funkcji bez ożywiającej je duszy.
Arystotelejska dusza ma tyle funkcji ile czynności ma samo ciało organiczne. Rozróżnione zostały trzy jej funkcje a co za tym idzie trzy rodzaje duszy:
– dusza roślinna posiadająca najniższą funkcję powodując odżywianie się oraz wzrost, choć nie jest zdolna do postrzegania.
– dusza zwierzęca zdolna do postrzegania i w związku z tym posiadająca uczucia i popędy. Tutaj zaczynają się więc dopiero psychiczne funkcje.
– dusza rozumna charakterystyczna tylko dla człowieka i właśnie jej zdolność czyli rozum jest najwyższą zdolnością duszy. Rozum kierujący wolą nazywa się praktycznym gdy zaś poznaje nosi miano rozumu teoretycznego. Dzięki temu Arystoteles zbliżył do siebie przeciwieństwa takie jak rozum, i zmysłu, ciało i duszę.

NAJWYŻSZE DOBRO I CNOTY CZŁOWIEKA

W przeciwieństwie do Platońskiej etyki, gdzie na pierwszym planie było dążenie do idei dobra u Arysotelesa wartość miało jedynie realne dobro (inne po prostu dla niego nie istniało). Normy postępowania w przeciwieństwie do Platona Arystoteles wyprowadzał z realnej natury ludzkiej, opisując ludzkie działania. Poszukując natury dobra Arystoteles starał się ustalić jakie cele stawiają sobie ludzie. O ile więc istnieją cele wyższe i niższe to wyższymi będą te, dla których te niższe są środkami. Ponieważ zaś łańcuch środków i celów (również w tym wypadku) nie może iść w nieskończoność – musi istnieć jakiś cel najwyższy, który sam już środkiem do niczego nie jest. Jest on najwyższym osiągalnym dobrem. Celem takim jest szczęście (eudaimonija). Szczęście to widział Arystoteles w działaniu właściwym człowiekowi. Ponieważ zaś właściwą naturą człowieka jest jego zdaniem rozum to eudajmonija polegałaby na działaniu rozumu.
Sama działalność rozumu obejmuje dwie dziedziny. Po pierwsze poznanie, a po drugie życie praktyczne. W związku z tym istnieją dwa rodzaje zalet, cnót człowieka rozumnego:
– Cnoty Dianoetyczne takie jak: “rozsądek”, “mądrość”.
– Cnoty Etyczne takie jak: “męstwo” czy “hojność”.
Samych cnót jest tyle, ile czynności charakterystycznych dla człowieka. I tak hojność jest cnotą gdy ma się do czynienia z dobrami zewnętrznymi – jest ona bowiem środkiem pomiędzy rozrzutnością, a skąpstwem. Gdy mamy do czynienia z lękiem cnotą jest męstwo bowiem jest środkiem pomiędzy tchórzostwem, a zuchwalstwem. W taki sposób Arystoteles określał cnotę, jako “usposobienie zachowujące środek” – Była to słynna Arystotelejska doktryna Złotego Środka.

—————————————

Filozofię Arystotelesa charakteryzuje przede wszystkim owa doktryna środka, unikająca skrajnych rozwiązań choć skłonna do uznania cząstki prawdy jaka tkwi w nich. Tak więc :
w metafizyce – unika zarówno idealizmu jak i materializmu. Jednym słowem w jednostkowych rzeczach odnajduje istotę ogólną.
w epistemologii – unika zarówno czystego racjonalizmu jak i czystego sensualizmu. Próbuje więc znajdować racjonalną wiedzę na drodze empirycznej.
w etyce – unika zarówno moralizmu jak i hedonizmu. Czyli proponuje dochodzenie do szczęścia ale poprzez cnotę.